.ශ්‍රී ලංකාවේ සිවිල් යුද්ධයෙන් මතුවූ මූලික මානව හිමිකම් ගැටළු බොහොමයක් තවමත් නොවිසඳී ඇති බවත්, උතුරු හා නැගෙනහිර පළාත්වල ප්‍රජාවන් සත්‍යය, යුක්තිය, ඉඩම් අයිතිවාසිකම්, ආගමික නිදහස, ජීවනෝපායන් සහ අර්ථවත් සංහිඳියාව සුරක්ෂිත කිරීමේදී අඛණ්ඩව බාධකවලට මුහුණ දෙන බවත් අනතුරු අඟවමින් ශ්‍රී ලංකා මානව හිමිකම් කොමිසම (HRCSL) පුළුල් පරාසයක වාර්තාවක් නිකුත් කර තිබේ.
2026 ඔක්තෝබර් මාසයේ සිය වාර්තාවේ, කොමිසම සඳහන් කරන්නේ යුද්ධයේ උරුමය, වෙනස්කම් කිරීම, අවතැන් වීම සහ දඬුවම් නොලැබීම උතුරු හා නැගෙනහිර දෙමළ, මුස්ලිම් සහ අනෙකුත් ප්‍රජාවන්ට බලපාන බවයිග මීට වසර දාහතකට පෙර සන්නද්ධ ගැටුම අවසන් වුවද. බලහත්කාරයෙන් අතුරුදහන් කිරීම්, සමූහ මිනීවළවල්, අනුස්මරණය කිරීම, හමුදාකරණය, සෝදිසි කිරීම සහ බිය ගැන්වීම, ඉඩම් ආරවුල්, උතුරේ මුස්ලිම්වරුන් පලවා හැරීම, ආගමික හෝ විශ්වාසයේ නිදහස, සංවර්ධන ව්‍යාපෘති සහ ජීවනෝපායන්ට ඇති තර්ජන යන ප්‍රධාන ක්ෂේත්‍ර දහයක් වාර්තාව මගින් හඳුනා ගනී.
අතුරුදහන් වූ දහස් ගණනක් දෙනාගේ ඉරණම තහවුරු කිරීමට අපොහොසත් වීම පිළිබඳව කොමිසම විශේෂ කනස්සල්ල පළ කරයි. අතුරුදහන් වූවන්ගේ පවුල්වල සාමාජිකයන් මානව හිමිකම් කොමිසමට පැවසුවේ, තම ආදරණීයයන් පිළිබඳ සත්‍යය ලබා ගැනීම වෙනුවට, නිලධාරිවාදී බාධාවන්, ලේඛන නැවත ඉදිරිපත් කිරීමට නැවත නැවත ඉල්ලීම් සහ වන්දි හෝ මරණ සහතික පිළිගැනීමට බලපෑම් කිරීම දිගටම සිදුවන බවයි. යුක්තිය ඉටු කරන අතරතුර බොහෝ වින්දිතයින් බිය ගැන්වීම් සහ හිරිහැරවලට මුහුණ දෙන බව වාර්තාවේ සඳහන් වේ.
සමූහ මිනී වළවල් පිළිබඳ පරීක්ෂණ සම්බන්ධයෙන් මානව හිමිකම් කොමිසම ප්‍රධාන ගැටළු ද ඉස්මතු කරයි. යාපනයේ චෙම්මනි සමූහ මිනී වළෙන් අස්ථි කොටස් 580 කට වැඩි ප්‍රමාණයක් සොයා ගැනීම එය පෙන්වා දෙන අතර අධිකරණ ධාරිතාව, DNA පරීක්ෂණ සහ ආයතනික සම්බන්ධීකරණයේ බරපතල අඩුපාඩු හඳුනා ගනී. ජාත්‍යන්තර ප්‍රමිතීන්ට අනුකූලව සමූහ මිනී වළවල් විමර්ශනය කිරීම සඳහා ජාතික DNA බැංකුවක් සහ ශක්තිමත් යාන්ත්‍රණ ස්ථාපිත කරන ලෙස කොමිසම ඉල්ලා සිටී.
අනුස්මරණය කිරීම සම්බන්ධයෙන්, උතුරු නැගෙනහිර අනුස්මරණ සීමා කිරීම සඳහා පොලිස් ක්‍රියාමාර්ග, අධිකරණ නියෝග සහ ආරක්ෂක නීති අඛණ්ඩව භාවිතා කිරීම වාර්තාව විවේචනය කරයි. දේශපාලන බැදීම් නොසලකා මියගිය ඥාතීන් සිහිපත් කිරීමට පවුල්වලට අයිතියක් ඇති බව එය තර්ක කරන අතර අනුස්මරණ කටයුතුවලට එරෙහිව ත්‍රස්ත විරෝධී නීති භාවිතා කිරීම සංහිඳියාව සහ ප්‍රකාශනයේ නිදහසට හානි කරන බවට අනතුරු අඟවයි.
කලාපය පුරා හමුදාකරණය ගැඹුරින් මුල් බැසගෙන ඇති බව වාර්තාව තවදුරටත් සොයා ගනී. පෞද්ගලික ඉඩම්වල අඛණ්ඩ හමුදා අත්පත් කර ගැනීම, කෘෂිකර්මාන්තය හා අධ්‍යාපනය සඳහා හමුදාවේ මැදිහත්වීම සහ සිවිල් ජීවිතය කෙරෙහි ආරක්ෂක ආයතනවල අඛණ්ඩ බලපෑම එය ලේඛනගත කරයි. උතුරු නැගෙනහිර හමුදා පැවැත්ම අඩු කර සිවිල් පාලනය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම සඳහා ශ්‍රී ලංකාවට පුළුල් සැලැස්මක් නොමැති බව කොමිසම තර්ක කරයි.
වින්දිතයින්ගේ පවුල්, ක්‍රියාකාරීන්, මාධ්‍යවේදීන් සහ සිවිල් සමාජ සංවිධාන පුළුල් ලෙස නිරීක්ෂණය කිරීම සහ බිය ගැන්වීම පිළිබඳව මානව හිමිකම් කොමිසම ද කනස්සල්ල පළ කරයි. ආරක්ෂක ආයතන විසින් විරෝධතාකරුවන් නිතර නිරීක්ෂණය කිරීම, ඡායාරූප ගැනීම සහ ප්‍රශ්න කිරීම සිදු කරන බවත්, එවැනි ක්‍රියාවන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සහභාගීත්වයට අහිතකර භීතියේ සහ ස්වයං-වාරණයේ වාතාවරණයක් නිර්මාණය කර ඇති බවත් එය සටහන් කරයි.
ඉඩම් ආරවුල් තවත් ප්‍රධාන දුක්ගැනවිලි මූලාශ්‍රයක් ලෙස පවතී. මෑත කාලීන ඉඩම් නිදහස් කිරීම් කිහිපයක් පිළිගන්නා අතරම, බොහෝ අවතැන් වූ පවුල්වලට තවමත් ඔවුන්ගේ මුල් ඉඩම් වෙත ආපසු යාමට, හිමිකාරිත්ව ලේඛන ලබා ගැනීමට හෝ ඔවුන්ගේ ජීවනෝපායන් නැවත ගොඩනඟා ගැනීමට නොහැකි බව කොමිසම වාර්තා කරයි. රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලත් ජනවිකාස ප්‍රතිපත්ති සහ ජනවිකාස වෙනස්කම් දිස්ත්‍රික්ක කිහිපයක ආතතීන් තීව්‍ර කර ඇති බවට එය අතිරේකව අනතුරු අඟවයි.
වාර්තාවේ සැලකිය යුතු කොටසක් 1990 දී එල්ටීටීඊය විසින් උතුරේ මුස්ලිම්වරුන් 75,000 ක් පමණ නෙරපා හැරීම සඳහා කැප කර ඇත. මෙම සමූහ අවතැන්වීමට කිසිදා ප්‍රමාණවත් නිල පිළිගැනීමක් ලැබී නොමැති බවත්, බොහෝ පවුල් ඔවුන්ගේ මුල් නිවාස වෙත නැවත පැමිණීමේදී හෝ වන්දි ලබා ගැනීමේදී තවමත් බාධකවලට මුහුණ දෙන බවත් කොමිසම පවසයි. නෙරපා හැරීම සම්බන්ධයෙන් කැපවූ පරීක්ෂණයක් සහ නැවත පැමිණෙන උතුරේ මුස්ලිම්වරුන්ට සහාය වීම සඳහා රාජ්‍ය සහාය ලත් වැඩසටහනක් ඉල්ලා සිටී.
හින්දු ආගමික වන්දනාවට බාධා කිරීම, ආගමික ස්ථාන පිළිබඳ ආරවුල් සහ බෞද්ධ ආගමික ව්‍යුහයන් සඳහා ඉඩම් පවරා ගැනීම ඇතුළු සුළුතර ආගමික ප්‍රජාවන්ට බලපාන වෙනස්කම් කිරීම් පිළිබඳ චෝදනා ද වාර්තාවේ ලේඛනගත කර ඇත. නීති තෝරා බේරා ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ ඇතැම් ආගමික හිමිකම් සඳහා රාජ්‍ය සහයෝගය ආගමික බහුත්වය සහ සමානාත්මතාවය සඳහා රාජ්‍යයේ කැපවීම කෙරෙහි විශ්වාසය අඩපණ කර ඇති බවට කොමිසම අනතුරු අඟවයි.
යෝජිත කිලිනොච්චි සිමෙන්ති කම්හල, මන්නාරම වැලි කැණීම් මුලපිරීම්, සුළං බල සංවර්ධන සහ යෝජිත යාපනය ජාත්‍යන්තර ක්‍රිකට් ක්‍රීඩාංගනය ඇතුළුව උතුරු හා නැගෙනහිර ප්‍රදේශවල මහා පරිමාණ සංවර්ධන ව්‍යාපෘති කිහිපයක් කොමිසම තවදුරටත් විවේචනය කරයි. බලපෑමට ලක් වූ ප්‍රජාවන් බොහෝ විට තීරණ ගැනීමෙන් බැහැර කර ඇති බවත් පාරිසරික හානිය ජීවනෝපායන් සහ ජෛව විවිධත්වයට තර්ජනයක් විය හැකි බවට අනතුරු අඟවන බවත් එහි සඳහන් වේ.
තවමත් විසඳී නොමැති අතර, මානව හිමිකම් කොමිසම විසින් බලහත්කාරයෙන් අතුරුදහන් කිරීම් පිළිබඳ ශක්තිමත් පරීක්ෂණ, සමූහ මිනීවළ පරීක්ෂණ සඳහා ප්‍රතිසංස්කරණ, අනුස්මරණය කිරීමට එරෙහිව ආරක්ෂක නීති අනිසි ලෙස භාවිතා කිරීම අවසන් කිරීම, හමුදාව විසින් අත්පත් කරගෙන සිටින ඉඩම් ආපසු ලබා දීම, ආගමික නිදහස ආරක්ෂා කිරීම සහ උතුරු සහ නැගෙනහිර පළාත්වල සිවිල් ජීවනෝපායන් සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී නිදහස ශක්තිමත් කිරීම සඳහා පියවර ඇතුළු පුළුල් නිර්දේශ මාලාවක් නිකුත් කර ඇත.